Bilgi Toplumu Projelerine Avrupa Birliği Desteği

Giriş

15 Nisan 2002 Pazartesi günü, Bilim ve Teknoloji Yüksek Kurulu (BTYK), Türkiye'nin Avrupa Birliği'nin bilim ve teknoloji alanında 6. Çerçeve Programı'na katılmasını kararlaştırdı. Avrupa Komisyonu tarafından Avrupa Birliği'nde gerçekleştirilecek araştırma ve teknik geliştirme (Research and Technical Development - RTD) çalışmaları için konular ve bunlara ayrılacak bütçe belirlenip dört yıllık bir program olarak Avrupa Parlamentosu'na sunulur. Parlamento, Avrupa Konseyi ile birlikte çalışarak bu programı onaylar. Bu programların altıncısı Şubat 2001'de Komisyon'dan çıkmıştır. Parlamento ve Konsey ortak çalışması ile program 15 Mayıs'da onaylanmıştır ve 11-13 Kasım 2002'de Brüksel'de yapılacak bir konferans ile yürürlüğe girecektir. 17.5 milyar Avro olan 6. Çerçeve Programı'nın (Framework Program 6 - FP6) bütçesi, üye ve aday ülkelerden toplanan ödenekler ile oluşturulmuştur. İşte BTYK kararı ile başlayan süreç sonucu Türkiye FP6'e dahil olacaktır.

ABD'de risk sermayesi ile beslenen Silikon Vadisi gibi merkezlerde kümelenmiş şirketlerde RTD gerçekleştirilir. Akademik, ürün tabanlı olmayan çalışmalar da National Science Foundation (NSF) tarafından finanse edilir. Risk kapitali ABD hacminde olmayan AB ise daha sosyal yapıdadır. Ülkelerden toplanan kapital AB komisyonu eliyle dörder yıllık programlar çerçevesinde, proje ile başvuran "oluşumlara" dağıtılır. Programa topluluk dışından üye olan ülkeler Norveç, İsviçre ve İsrail'dir.

FP6'in Parçaları

FP6'nin 3 ana parçası ve bütçeleri şöyle :

1- Avrupa araştırmalarını odaklamak ve entegre etmek (13,285 milyar Avro)
2- Avrupa Araştırma Alanını (European Research Area - ERA) yapılandırmak (2,655 milyar Avro)
3- ERA'nın temellerini sağlamlaştırmak (330 milyon Avro)

Odaklama ve entegre etme parçası çerçevesinde 7 adet tematik öncelik belirlenmiştir. Bu önceliklerden biri "bilgi toplumu teknolojileri" olup en yüksek bütçeye sahiptir (3,6 milyar Avro). Türkiye'de bilgi teknolojileri alanında faaliyet gösteren büyük küçük tüm şirketleri ve akademik kuruluşları yakından ilgilendiren işte bu temadır. Temanın alt başlıkları şöyledir :

1- Araştırmaları, toplum ve işletmeler için önceliği olan teknolojik alanlara yöneltmek : güvenlik, çevreleyen zeka, e-ticaret, vs.
2- İletişim ve bilgi-işlem altyapıları
3- Parçalar ve mikrosistemler
4- Bilgi idaresi ve arayüzleri

225 milyon Avro bütçeli olup daha çok aday ülkeleri ilgilendiren bir diğer tema da "Avrupa bilgi-tabanlı toplumunda vatandaşlar ve yönetim" olup alt başlıkları şöyledir :

1- Bilgi-tabanlı toplumun sosyal kaynaşması: Bilgi üretimi/nakli/kullanımı; Bilgi-toplumunun geliştirilmesi ve yerel, ulusal ve bölgesel seviyede geçiş dinamiklari
2- Vatandaşlık, demokrasi ve yeni yönetim biçimleri: AB birleşmesinin ve yeni üyelerin eklenmesinin sonuçları; yeni yönetim biçimleri: vatandaşlık ve kimlik

FP6'in birinci parçasını gerçekleştirmek üzere tanımlanmış enstrumanlar (instruments) şunlardır :

1- Mükemmelliyet Ağları (Networks of Excellence - NoE): Uzun vadeli hedefler ve kalıcı araştırma kapasitesi için, kurumlar arası entegrasyon kurulması. Bu entegre oluşumun idari otonomluğa sahip ve "sanal" olması
2- Entegre Projeler (Integrated Projects - IP): Rekabetçiliği arttırmaya ve toplumsal ihtiyaçları karşılamaya yönelik, ürün, süreç ve servis geliştirmek üzere eğitim, araştırma, demonstrasyon gibi çok seviyeli etkinlik içeren projeler
3- Ortak üretilen projeler: Şart olmamakla beraber bütün FP6 projeleri için gözetilecek bu araç, projenin çok-uluslu ve bölgesel harmonizasyon programları çerçevesinde üretilmesini içerir
4- Özel hedefi olan projeler: Odaklanmış, ya bir RTD projesi (bilgi üretmek üzere) ya da bir demonstrasyon projesi (doğrudan ticari ürüne dönüştürülemeyecek yeni bir teknolojinin faydasını kanıtlamaya yönelik). Projenin hedefi yeni bir buluşu, metodu ya da kavramı test etmek, onaylamak ya da yaymak olabilir.
5- KOBİ'lere yönelik özel hedefi olan projeler: Birçok KOBİ'nin ortak ilgisi yönünde, araştırma için işbirliği projeleri ve KOBİ'lerin öne çıktığı endüstriyel birlikler için kollektif araştırma projeleri
6- İnsan kaynağına ve bu kaynağın serbestisine (mobility) yönelik etkinlikler
7- Koordinasyon etkinlikleri
8- Özel destek etkinlikleri
9- Entegre altyapı insiyatifleri

Bu araçlardan ilk üçü yeni olup FP6 ile kullanıma alınmıştır. Programın 2002 yılı Kasım ayında devreye girmesinden hemen sonra Aralık ayında ilk proje çağrısı NoE ve IP enstrumanları için olacaktır. IST teması altında bu enstrumanların kullanılabileceği projeler hakkında öneriler 7 Haziran'a kadar toplanmıştır. Yaz ayları boyunca sürecek çalıştaylar sonunda konular netleşecek, birliktelikler belirginleşecektir. NoE ve IP için en az 3 ülke yer almalı, bunların en az ikisi AB üyesi olmalıdır. Diğer enstrumanlar için en az 2 ülke yer almalı ve bunların en az biri AB üyesi olmalıdır. AB dışından, örneğin ABD firmalarının da projelere katılması son derece olumlu karşılanmaktadır. Tekli başvuru ancak özel destek etkinliği ya da "özel burs" için olabilir. NoE projeleri daha ziyade araştırma enstitüleri ve akademik katılımcılar ile yürüyecek birkaç milyon Avro bütçeli projelerdir. Net bir proje çıktısı beklenmese de kurulan işbirlikteliklerinin sürekli kalması gözetilecektir. IP projeleri ise bir yeniliğin geliştirilip uygulanarak bir ürüne dönüştürülmesi sürecinin tümünü kapsayan 10'larca milyon Avro bütçeli endüstriyel projelerdir. Bu tip projeleri genellikle çok uluslu şirketler almakta ancak daha sonra yönetim ya da teknik koordinasyon görevini üstlenerek iş kalemlerini kontrat altında küçük firmalar yaptırmakta ya da partnerler edinmektedir.

Bu tip projelerde partner olarak yer almak Türkiye'deki firmalar için ek bir gelir kaynağı olacağı gibi partnerler projenin sonuçlarını kullanmak için düşünsel hak bedeli (intellectual property right - IPR) ödemeyecektir. Eski enstrumanları kullanacak projeler için çağrılar ise seneye başlayacaktır. Beşinci çerçeve programında yer alan bu enstrumanlar ile yapılan projelerin listesi Web sitesinde mevcuttur.

Proje Finansmanı

FP6'nin bütçesinin yarısının NoE ve IP projelerine aktarılacağı öngörülmektedir. Ödenek çıkarma mekanizması ise eski çerçevelerde olduğu gibi "kabul edilebilir harcamalar" bazında değil iki ayrı yönde olacaktır :

1- Entegrasyon ödeneği (NoE için): Entegrasyon için gereken kapasite ve kaynağın kıymetinin en çok %25'i
2- Toplam bütçe ödeneği (IP için): Araştırma için en çok %50, demonstrasyon için %35, eğitim için %100

Diğer projelerde, akademik kuruluşlara bütçenin tamamı, endüstriyel kuruluşlara yarısı aktarılacaktır. Bunun harici giderler, "ek masraf" (overhead) belirtilebilecektir. Diğer yandan bütçenin bir kısmı da (örneğin %30) TİDEB gibi yerel kaynaklardan sağlanabilecektir.

Türkiye'nin Etkinliği

7 adet tematik öncelikten 3.6 milyar Avro ile en yüksek bütçeye sahip olan "bilgi toplumu teknolojileri" projelerini inceleyen ve onaylayarak finansmanı koordine eden kurum Avrupa Komisyonuna bağlı çalışan IST Komitesidir (Information Society Technologies). Türkiye'nin de aralarında olduğu Akdeniz ülkelerinin IST temasında bilgilenmesi ve IST komitesinin kontrolündeki fonlara proje başvurusunda bulunması için HERMES Projesi isimli bir çalışma grubu oluşturulmuştur. Grubun icra komitesinin tek Türk üyesi ODTÜ Bilgisayar Mühendisliği Bölümü'nden Prof. Dr. Asuman Doğaç'tır. Prof. Doğaç'ın koordinasyonunda, IST Komitesine sunulmak üzere proje toplanması için 10-12 Haziran 2002'de Ankara'da bir çalıştay düzenlenmiştir.

FP6'e dahil olmasa da Türkiye IST'den "çok kısıtlı" proje finansmanı sağlayabiliyordu. 2001 yılının sonunda beliren bu fırsat uyarınca organize edilen Hermes Çalıştayı'nda, 3 proje üzerinde tartışılması planlamış iken, FP6'e dahil olma kararı alınmasıyla son derece önem kazanmış ve 80 civarı proje başvurusu almıştır. Bu projeler AB uzmanları ile etkileşim içerisinde 10-12 Haziran tarihlerinde ODTÜ Kongre Merkezi'nde sunulmuştur. TÜBİTAK Başkanı Namık Kemal Pak, Bilişim Şurası'nı düzenleyen milletvekili Emrehan Halıcı, ODTÜ rektörü Ural Akbulut, ve Avrupa Komisyonu E-Ticaret Sorumlusu Bror Salmelin'in açılış konuşmalarını yaptığı çalıştaya katılanlar çoğunluk akademi kökenli olmuştur. Endüstri firmalarından katılanlar da hemen hemen sadece İstanbul menşeili idi. Gerek konulardaki çeşitlilik gerekse teklif sahiplerinin yetkinliği açısından göz dolduran çalıştay için AB uzmanlarının övgüleri bir tarafa, yapıcı eleştirileri şöyledir :

  - İlk çağrısı yapılacak projeler NoE ve IP gibi büyük enstrumanlar için olacağından ve bütçenin yarısı da bu ensturmanlara ayrılacağından, daha büyük proje teklifleri oluşturmalıyız.
  - Hermes bir FP5 projesi olduğundan mevcut teklifler resmen Komisyon'a sunulmuş sayılmaktadır. Öneri sahipleri bu projelerin akıbetini Komisyon'dan takip etmelidir.
  - Projeler ile ilgilenecek Avrupalı partnerler bulmak üzere aktif olmak gerekir.

Yaz boyunca sürecek çalışmalar sonucunda olgunlaşacak bu projeler, 4-6 Kasım 2002'de Kopenhag'da yapılacak "IST 2002: Partnerships for the Future" toplantısında diğer ülke teklifleri ile birlikte ele alınacaktır. Ana tema "işbirliği" olduğu için bu toplantıda ilgili konularda proje üretenler bir araya gelecek, ilişkiler kurulacak ve böylece 11-13 Kasım 2002'de Brüksel'de yapılacak konferans ile devreye girecek FP6 için olgunlaşmış teklifler hazır edilmiş olacaktır.

Diğer Kaynaklar

AB'nin çerçeve programlarını proje finansmanı için etkin olarak kullanan ülkelerde proje sahiplerine yardımcı olmak üzere danışmanlık şirketleri kurulmuştur. Bu tip şirketler Türkiye'de de kurulmaya başlanmıştır. AB ve Türkiye arasındaki ilişkileri takip etmek üzere Avrupa Komisyonu Türkiye Temsiliciliği ve Başbakanlık AB Genel Sekreterliği web siteleri açılmıştır. Bunlara ek olarak AB Haber ve KOSGEB AB Bilgi Merkezi bulunmaktadır.


Mustafa Ali Türker

Yazıyla ilgili görüş ve yorumlarınızı yorum@teknoTurk.org ya da AliTurker@garanti.com.tr adreslerine yollayabilirsiniz.