Eğitimde Linux

 

Eğitimciler, sürekli olarak eğitim yöntemlerinin ve öğretim metodlarının nasıl geliştirilebileceğine ilişkin yenilikler arayışı içindedir. Öğrencinin bilgiyi en doğru şekilde, özümseyerek, sorgulayarak, yorumlayarak öğrenmesini ve bundan çeşitli çıkarımlar yapmasını sağlarlar. Bunun için öncelikle anlatılacak konu üzerinde öğrencinin ilgisini çeker, daha sonra karşılıklı fikir alışverişlerinin de desteğiyle ders malzemesini kendisine sunar, en sonunda da öğrendiklerini gerçek dünyaya aktarabilmesine imkan tanırlar. Bu çalışmalar sürecinde en büyük desteği yine eğitim araçlarından alırlar.

Eğitimde farklı yöntemler sunabilecek bir alan da açık kaynak kod ve açık kaynak kod (AKK) kullanılarak hazırlanan yazılımlardır. Halihazırda Türkiye'deki okullarda kullanılabilecek ve pek çok noktada da uzun süredir kullanılmakta olan açık kaynak kodlu yazılımlar, öğrenci ve öğretmenlerin daha fazla yazılım ve teknolojiye ulaşmasına imkan sağlarken maliyet azaltıcı bir unsur olarak da karşımıza çıkıyorlar. AKK'yi, temel olarak, kaynak kodu herkes tarafından gözlemlenebilen, üzerinde değişiklik yapılabildiği ve yeniden dağıtılabildiği yazılım olarak tanımlayabiliriz. Bu sayede yazılım, sadece üreticisinin satışını yaptığı ve geliştirilmesi sürecinde tek denetleyici olan bir meta halinden çıkıp, öğrencilerin eğitim ortamında en çok ihtiyaç duyduğu ve pratiğini yapması gereken imece yöntemiyle geliştirilebiliyor. Bu alanda açık kaynak kodlu yazılımlar, resim, fen bilgisi, astronomi, matematik, dil bilgisi, zihinsel gelişim ve müzik eğitimi alanlarında yeterli nitelik ve nicelikte ürünler sunuyor.

Geçmişte Açık Kaynak Kodu

Linux'u ve üzerinde çalışan eğitim yazılımlarına girmeden önce, AKK sistemlerin nereden bu noktaya geldiğini kısaca anlamakta fayda var. Aslında AKK yeni bir kavram değil. 1970'lerin başında Richard Stallman'ın kurup başını çektiği Free Software Foundation (Serbest Yazılım Derneği) [1] yazılımların özgür olması gerektiğini söylerek bir manifesto yayınladı. Bu kurumun hedefi, tamamen özgür bir işletim sistemi ve üzerindeki uygulama yazılımlarını geliştirmek ve her alanda serbestçe kullanılabilmesini sağlamaktı. Bu alanda yapılan çalışmalar devam ederken serbest yazılım ile özdeşleştirilebilecek Linux işletim sistemi 1991’in başlarında o zamanlar bir öğrenci olan Linus Torvalds tarafından duyuruldu.

Linux'un çok kısa zamanda geldiği nokta, bu işletim sistemini tüm dünyadaki 20 milyonun üzerinde kişi [2] tarafından eğitim, sanayi, sağlık, telekomünikasyon, hobi, veritabanı sunucusu, genel kapsamlı İnternet sunucusu gibi çok çeşitli alanlarda kullanılmasına olanak verdi. Halen de popülaritesini gittikçe artıran Linux, Almanya, Fransa, Çin, Kore gibi hükümetlerin programlarında, e-Türkiye gibi ulusal planlarda öneri olarak yer alıyor. Özellikle Çin, 2000 yılında başlattığı çalışmalarla hem korsan yazılım yaptırımları için kendisini zorlayan ülkelere gereken cevabı verdi, hem de ulusal yazılım sektörünü Linux ile tanıştırarak alternatif yöntemler geliştirdi.

Lisanslama Yöntemleri

AKK yazılımlarla ilişkide olanların her zaman tedirgin olduğu bir konu da bu yazılımların lisanslama yöntemleri ve bu lisansların yazılımı üreten ve kullananlara verdiği hak ve kısıtlamalardır. 2003 yılı Ocak ayı itibariyle genel kabul görmüş 40 kadar farklı AKK yazılım lisansı bulunmaktadır [3]. Bu kadar çok lisansın varlığı, doğal olarak bu tür yazılımı kullananların aklında pek çok soru işareti yaratmakta, bazı durumlarda “acaba korsan yazılım mı kullanıyorum?" sorusu zihinleri bulandırmaktadır. Kısaca belirtmek gerekirse, Linux, özgür bir yazılımdır. Linux işletim sistemi ve birlikte gelen eğitim yazılımları birden fazla bilgisayara serbestçe kurulabilir. Bu nedenle açık kaynak kodlu yazılımları ek ücret ödemeksizin kullanmak ve bu alanda önemli oranda tasarruf etmek mümkündür.

Konuyla ilgili olarak daha fazla bilgi almak isteyenler için, aşağıda en çok kullanılan üç farklı lisansın genel özellikleri yer almaktadır. "Ben Linux'un lisanslama yöntemini anladım, acaba hangi yazılımları okulumda kullanabilirim?" sorusuna cevap almak istiyorsanız, bir sonraki bölüme geçmenizi tavsiye ederim.

GNU GPL: GNU (GNU is Not Unix) Genel Kamu Lisansı (GPL), oldukça bilinen ve ticari amaçlarla da kullanılan bir serbest yazılım lisansıdır. Genel olarak GNU GPL, bu yazılımı temin edenlerin, üzerinde değişiklik yapabilmelerine ve tekrar dağıtmalarına olanak tanır. Ortaya çıkabilecek yazılım türevlerinin de yeniden GNU GPL lisansıyla dağıtılmasını da garantiler. Bu şekilde, yazılımı temin edip üzerinde herhangi bir işlem yapanlar, bu yazılımı farklı bir lisans ile dağıtamazlar. Böylelikle yazılımın her zaman geliştirilmesi ve hayat çevriminin sürdürülmesi imkanı sağlanmış olur.

GNU LGPL: LGPL (Lesser GPL) olarak bilinen bu lisanslama yöntemi ile hazırlanan yazılımlara, kendi hazırladığınız programları bağlayabilirsiniz (link). En çok bilinen LGPL lisanslı yazılımlara örnek olarak GNU C kütüphanesi örnek olarak verilebilir. Bağlanabilme özelliğinden dolayı örneğin Oracle veritabanının Linux altında çalıştırılabilmesi ve ticari amaçlarla satışının yapılabilmesi mümkün olur.

BSD: Berkeley Software Distribution License ile dağıtılan yazılımların açık kaynak kodu, sahipli bir yazılım haline getirilebilir. Bir başka deyişle, bu tür yazılımları temin edip, ticari amaçlarla, kaynak kodunu kapalı hale getirip herhangi bir amaçla kullanabilirsiniz.

Açık kaynak kodlu bir yazılım üretirken yukarıdaki lisanslardan biri veya birkaçıkla uyumluluk gözetecek şekilde kendi yazılım lisansınızı da oluşturabilirsiniz. Önemli olan, yazılım üzerinde değişiklik yapma, yeniden dağıtma ve satma hakkının da devridir.

Eğitimde Yazılım Çeşitliliği

İlim ve fennin ilk yıllarından beri, araştırmacıların buluşları hiçbir zaman gizlenmemiş, bunları insanlığın faydasına sunulmuştur. Dahası bu çalışmalar o kişinin ismiyle anılarak gerekli atıfların yapılması sağlanmış, ayrıca konu mülkiyet olunca ortaya konan yeni fikir ve düşüncelerin bundan faydalanmak isteyenlere açık olarak sunulması prensibi genel kabul görmüştür.

Fikri mülkiyet haklarının açık kaynak kodlu lisanslar ile korunması ile ortaya çıkan yazılımların eğitimde kullanılabilmesi, öncelikle bilgisayar okur-yazarlığının Microsoft Windows ve Office kullanmak ile sınırlı olmadığını anlamaktan ve anlatabilmekten geçer. Amerikan Ulusal Araştırma Konseyi'nin 1999 yılına ait Being Fluent with Information Technology başlıklı yazısı [5] da doğrudan yazılımlara değil, becerilere yönelik olması gereken bir eğitim sisteminden söz eder. Rapor, öğrencilerin belirli yazılımların nasıl çalıştığını öğrenmelerine rağmen bu edinimlerin kısa süreli olduğunu, yazılım endüstrisinin fikri mülkiyet yapısını yeniden değiştirmeye yönelik kampanyalarının tehlikelerinin öğrencilere aktarılmasının zorunluluğunu ve hangi düğmeye basılırsa yazılımın nasıl bir davranış göstereceğine odaklı bir eğitim yerine kavramsal bilgi ve anlamaya yönelik eğitim modelinin benimsenmesi gerekliliğini belirtmektedir.

Rapor aynı zamanda ideal müfredatın, bir öğrenciyi bilgi teknolojileri alanında ilerletmek amacıyla geniş bir uygulama yazılım gamında eğitilmesi gerektiğini de belirtmektedir. Linux, bu çerçevede ideal müfredatın geliştirilmesinde öncü bir rol oynayabilir.

Linux Yazılımları

Bu yaklaşımlardan sonra açık kaynak kodlu projeler ve bu projelerin sunduğu olanaklar ve fırsatlara bakalım. Aşağıdaki tam olmayan liste, Linux'un güvenilirliği ve olgunluğu kanıtlanmış 30.000'in üzerinde yazılımdan, eğitim alanında kullanılanlara örnek teşkil ediyor. Tüm dünyadaki yazılımların sadece %15'inin ticari amaçla kullanıldığı göz önüne alınırsa, bu listenin ne kadar önem içerdiği de kolaylıkla anlaşılabilir.

KDE (Linux masaüstü ortamı) eğitsel yazılımları: K masaüstü ortamı (kısaca KDE), Linux’un grafiksel arayüzüne verilen isimdir. KDE eğitsel yazılımları bölümünde bulunan 15 kadar yazılım, 3-12 yaş arası öğrencilerin ihtiyaç duyduğu pek çok yazılım bileşenini içeriyor. Bunların arasında periyodik cetveli öğreten Kalzium (kalzium.kde.org), form tabanlı sınavların hazırlanmasına olanak veren keduca (keduca.kde.org) ve bilgisayar klavyesini daha hızlı kullanmak için eğitim amaçlı kullanılabilecek K Typing Tutor da bulunmaktadır.

Şekil 1: TuxPaint, renkli boyama yazılımı

K-12 Linux sunucu: [6] Bu proje, LTSP [7] ile birlikte sınıflarda kurulup kullanılabilecek bir bilgisayar laboratuvarı altyapısı öngörmektedir. Web sayfasındaki bağlantılar, temel olarak bir sunucu ve buna bağlı azami 70 kadar bilgisayarın kurulum ve yapılandırması için gerekli olan tüm bileşenleri kapsar. Bu alanda yapılan en güzel çalışmalardan birisi de Portlan'daki Oregon Riverdale Okulları. Bu eğitim kurumunda Linux'un geçmişi 1995 yılına kadar uzanıyor. Yaklaşık 800 öğrenci, eğitim hayatları boyunca Linux işletim sistemini ve üzerinde çalışan yazılımları K-12 Linux Project kapsamındaki yazılımlar kullanılarak öğreniyorlar. Yapılan tasarrufun toplamının 150.000 USD olduğu belirtiliyor.

Şekil 2: OpenUniverse, oldukça gelişmiş bir astronomi yazılımı

Schoolforge [9]: Bu alanda çalışma yapanlar, SchoolForge ve SEUL (Simple End User Linux) [8] organizasyonlarını da duymuştur. Seul/Edu Eğitsel Uygulama Indisinde (10) bulunan yazılım deposu, 80 yönetim yazılımı, 100'den fazla dil yazılımı ve toplamda 23 kategori altında 612 açık kaynak kodlu uygulama programı içeriyor. Bu yazılımların tamamı K-12 öğrencilerine yönelik olarak fen bilgisi, astronomi, matematik, dil bilgisi gibi alt kategorilerine ayrılmıştır.

Şekil 3: Tuxmath, dört işlem matematiği öğretmek için tasarlanmış

Özel olarak bu kısımda bahsi geçen yazılım ve projeler, genel olarak başta Linux altında çalışmak üzere tasarlanan açık kaynak kodlu yazılımları indeksleyen çeşitli siteler vardır. Bunlardan en çok bilineni Freshmeat [10] ve Sourceforge'tur [11]. Freshmeat, yazılımlara ait bir indis tutarken, VA Software tarafından desteklenen Sourceforge, Internet üzerinde sanal projeler hazırlayan, yazılımlarının hatalarını araştırıp bulacak, algoritmaları geliştirecek, belge hazırlayacak, hatta bu yazılımları farklı işletim sistemlerine aktaracak kişiler arayanlar için idealdir.

Şekil 3: Matematik derslerinde kullanılabilecek bir hesap makinesi

Aşağıdaki tablo, günlük yaşamda da aktif bir şekilde kullanılan ve eğitim sektöründe yeri olan Linux yazılımlarından çeşitli örnekler sunmaktadır.

Ürün/yazılım

Kategori

Çalıştığı işletim sistemleri

Açıklama

Web sayfası

OpenOffice

Ofis yazılımı

Linux, Windows

Microsoft office yazılılımlarıyla uyumluluk sağlar.

www.openoffice.org

Apache

Web sunucu

Linux, Windows

Bir eğitim kurumunun ihtiyaç duyabileceği tüm web servislerini verebilir.

www.apache.org

gEDA

Dizayn

Linux, Windows

Elektronik tasarım yazılımı

geda.seul.org

Kalzium

Eğitim

Linux

Periyodik cetvel yazılımı

edu.kde.org

Scilab

Matris analizi

Linux, Windows

Sinyal işleme

www.-rocq.inria.fr/scilab

Octave

Matematik

Linux

Matematik yazılımı

www.octave.org

KtypingTutor

Eğitim

Linux

10 parmak klavye eğitim yazılımı

www.tux4kids.org

Kstars

Bilim

Linux

Astronomi

edu.kde.org/kstars

Tablo 1. Linux altında kullanılan örnek eğitsel yazılımlar

Türkiye'de ise bu alanda yapılan çalışmalar henüz çok yeni. Geçtiğimiz Mayıs ayında yapılan "Bilişim Teknolojileri Işığında Eğitim Konferansı ve Sergisi", Linux açısından oldukça olumlu gelişmelere sahne oldu. Seri halinde yapılan toplam 12 Linux semineri, pek çok eğitimcinin bu konu hakkında bilinçlenmesini sağladı. Linux Kullanıcıları Derneği'nin [12] de desteğiyle Atılım Üniversitesi'nin kurduğu 15 bilgisayarlık Linux laboratuvarı ve içerdiği eğitsel yazılımlar meraklı öğrencilerin ilgisini çekti. Bu yıl Mayıs ayında yine Linux Kullanıcıları Derneği himayesinde yapılan “2. Özgür Yazılım ve Linux Şenliği" kapsamında verilen "Linux'un Çocuk Eğitiminde Kullanılması" başlıklı sunum [13] ise, aslında açık kaynak kodlu yazılımların her alanda olduğu gibi eğitim sektöründe de yeri olduğunun bir başka açık göstergesiydi.

Kaynaklar

[1] Free Software Foundation, www.gnu.org
[2] International Data Corporation, http://www.idc.com
[3] Open Source Initiative, http://www.opensource.org
[4] Using open-source software in electrical engineering courses, Anthony M. Richardson, Illionis Institute of Technology, Chicago Illionis, 2002 IL/IN Sectional Conference
[5] Report of U.S. National Research Council’s Committee on Information Technology Literacy, http://books.nap.edu/books/030906399X/html/index.html
[6] K-12 Linux Project, http://www.k12ltsp.org
[7] Linux Terminal Server Project (LTSP), http://www.ltsp.org
[8] Schoolforge, http://www.schoolforge.net
[9] Simple End User Linux, http://www.seul.org
[10] Freshmeat, http://www.freshmeat.net
[11] Sourceforge, http://www.sourceforge.net
[12] Linux Kullanıcıları Derneği, www.linux.org.tr
[13] Çocuk Eğitiminde Linux, http://seminer.linux.org.tr/seminer-notlari/cocuk-egitimi

Diğer bağlantılar

- Linux for kids: 10 yaş ve altı öğrenciler için Linux oyunları (http://www.linuxforkids.org)

- Seul/EDU uygulama yazılım indisi (http://www.richtech.ca/seul)

- BlueLinux: Öğrencilere yönelik bir Linux dağıtımı (http://www.bluelinux.org)

- KDE-edu: KDE eğitim yazılımları listesi (http://edu.kde.org)

- Açık kaynak kodlu bilimsel yazılımlar listesi (http://www.openscience.org)

- Tux4kids, eğitimde açık kaynak kodlu yazılımlar (http://www.tux4kids.org)

 

Görkem Çetin

Yazıyla ilgili görüş ve yorumlarınızı gorkem@gelecek.com.tr ve yorum@teknoTurk.org adreslerine yollayabilirsiniz.